تیرماسیزه  و "رسوم فالگیری" و "لال شوش زنی"

تیرماسیزه- tirmasizza یا تیرماسینزه – tirmasinza یکی از آیین های سنتی شرق گیلان و مازندران است که مبتنی بر گاهشماری محلی این مناطق می باشد و ریشه در جشن باستانی تیرگان دارد. درذ واقع تقویم های محلی امروز گیلان و مازندران این رسم را همچون میراثی از گاهشمار ی کهن ایرانی در خود نگه داشته اند و از این جهت بحث بر سر این که این جشن مربوط به تقویم فرس قدیم است و یا این که گاهشماری محلی و یا این که به کدام گاهشماری محلی مربوط می شود، چندان مقبول نمی نماید. این جشن در فرآیند تغییراتی که در نگه داشتن حساب زمان در دوره های مختلف در این یا آن بخش از حوزه ی فرهنگ ایرانی روی داده، تحول یافته است و از جمله در تقویم های امروزی گیلان و مازندران ماندگار شده است. در تقویم قدیم ایران تقسیم ماه به هفته وجود نداشت. 12 ماه سال و نیز 30 روز ماه، هرکدام نام ایزدی را بر خود داشتند و چون نام ماه و روز برابر می افتاد، آن روز را جشن می گرفتند. از این گونه بود جشن مهرگان که در مهر روز (روز شانزدهم) از ماه مهر برگزار می شد و جشن تیرگان که درتیر روز(روز سیزدهم ) از ماه تیر انجام می گرفت و با نام جشن آبریزان در نقاط مختلف کشور وجود داشت و صورتی از آن در گیلان و مازندران بهنام جشن تیرماسیزه در سیزدهم تیرماه محلی (دیلمی یا طبری و ...) باقی مانده است و در اداب خاص آن همچنان حضور عنصر آب که محور برگزاری جشن تیرگان بود قابل ملاحظه می باشد
تیرماسیزه مانند بسیاری از مراسم و آیین های سنتی و بومی سرزمین ها تا حدود بیست سی سال پیش معمول بود و از آن به بعد در برابر هجوم عناصر و عوامل جدید فرهنگی به تدریج تا نقاط دوردست کوهستانی عقب نشینی کرد و امروزه به ندرت ممکن است در آبادی های کوچک افتاده در بُن دره ها و جنگل ها از تعرض زمانه مصون مانده باشد این رسم علاوه بر گیلان و مازندران در برخی از روستاهای کوهپایه ای جنوب البرز نیز که در ارتباط فرهنگی و اقتصادی با شمال قرار داشتند معمول بود.
دو رسم عمده ی جشن تیرماسیزه، یکی فال گیری و دیگری "لال شوش زنی" است که البته شکل انجام آن در نقاط مختلف متفاوت می باشد.
فال گیری
شب تیرماسیزه معمولاً اهالی ده برای فال گیری در یکی از خانه ها جمع می شوند. این فال گیری در واقع تفألی بود در دوبیتی های محلی و گرفتن فال معمولا بر عهده ی کسی بود که این ترانه ها را به خاطر داشت و می توانست آن ها را در مقام موسیقی محلی بخواند و به اصطلاح طبری خوان یا امیری خوان بود.
استاد فالگیر ظرفی ÷ر از آب در ÷یش می نهاد و هریک از افراد به نیت فال نشانه ای از خود مثل مهره، انگشتری، دگمه، سنجاق و مانند آن ها را در ظرف می انداختند و استاد دوبیتی ای را می خواند، نشانه ای را از ظرف بیرون می آورد و تعبیر ظان دوبیتی جواب فال صاحب آن نشانه بود. آب را معمولا دو نفر که یکی فرزند اول و یکی فرزند آخر خانواده اش بود، مخفیانه از خانه ی یکی از همسایگان و یا از چشمه  ی آبادی می آوردند. در برخی نقاط رسم بود که از سیزده خانه مخفیانه آب بر می داشتند و ظرف را پر می کردند و به محلی که برای فال جمع شده بودند می آوردند. به هر حال کسانی که آب را می آوردند ضمن حرکت نباید هیچ کلامی را بر زبان می راندند. به همین لحاظ این آب را " لال آب" می نامیدند. در برخی نقاط وقتی آب آورندگان ÷شت در اتاق می رسیدند، ÷ا بر زمین می کوفتند و استاد با خواندن ترانه هایی از این گونه به آن ها اجازه ی ورود می داد.
آب می گویدکه من فرزند لال کویم (آب می گوید که من فرزند کوه خاموشم)
یک سر به دریا دَرَم، صد سر به کویم (یک سرم به دریا و صد سرم در کوه است.)
سفید سنگ سر پیرپیری  گویم (بر روی سنگ سفید کوهستان موج موج می زنم
تَرَ مو سخن یک ساله را یک دقیق گویم (سخن یک ساله را یک دقیقه برایت می گویم)
و به این ترتیب آورندگان آب وارد می شدندو ظرف آب را جلوی استاد می گذاردند و فال گیری به روالی که گفته شد آغاز می گردید.
لال شوش زنی
رسم دیگری که ویژه ی تیرماسیزه می باشد "لال شوش زنی " است. "شوش" بهمعنی ترکه است و در این شب یک نفر و معمولا بزرگتر و به در و دیوار و انبار و آذوقه و و چیزهای دیگر می زد تا موجب برکت شود. در برخی از روستاهای مازندران این رسم صورتی نمایش گونه داشت که لال بازی نامیده می شد. "لال باز" به شیوه ای خاص خود را می آراست و همراه بچه ها در کوچه ها به راه می افتاد و به هر خانه که می رسید با ترکه ای که در دست داشت، اهل خانه و حیوانات و در و دیوارآن را "لال شوش" می زد. در این رسم با ور به برکت دهی در " بی کلامی" است.
در تیر ماسیزه رسم های دیگری نیز در روستاها وجود داشت اما گفتنی است که در برخی نقاط کاسبکاران و کسانی که کارشان مجموعه ی روستا و امور عمومی آن مربوط می شد در روزهای قبل از تیرماسیزه با اهالی و معتمدان ده قرار می بستند و یا تجدید قرارداد می کردند، و نیز گفتنی است که برخی جشن تیرماسیزه را با حماسه ی آرش کمانگیر مربوط می دانند و شاید آن توان فوق بشری که آرش در تیر مرد و برکت آن گشادگی مرزهای ایران زمین حاصل شد، در باورهای مردم ما در برکت دهی ترکه های "لال شوش" باقی مانده است. از سویی این موضوع دلیل دیگری است بر تداوم جشن تیرگان در جشن محلی تیرماسیزه ف چرا که ابوریحان نیز در کتاب آثار الباقیه جشن تیرگان را به پرتاب تیر آرش کمانگیر و تعیین مرز ایران و توران نسبت می دهد.

مرجع: کتاب گیلان جلد سوم